Hoofdstukken

Oorsprong en verspreiding

Naar thans algemeen wordt aangenomen vindt het schaakspel zijn oorsprong
in het gebied van de Ganges in India.
Het spel verspreidt zich via Perzië naar de Arabische wereld en belandt via Noord Afrika in Spanje en Italië. Onder invloed van het Christendom worden de Arabische
schaakfiguren omgevormd en worden versierd met Christelijke Middeleeuwse
taferelen. De eerste vermeldingen van het schaakspel in het Middelnederlands
geschreven teksten, zijn te vinden in de Middeleeuwse Arthurromans. In een
omvangrijke zoekactie is het gelukt een dertigtal in de schaakliteratuur nog niet bekende Nederlandse schaakbodemvondsten op te sporen en hier te presenteren.

16de eeuw

In dit hoofdstuk wordt de invloed van de Renaissance, het Humanisme en de
Reformatie op de vorm van de schaakstukken besproken. In het Rijksmuseum
in Amsterdam bevindt zich het oudste complete spel in Nederland uit die tijd.


17de eeuw

De Gouden Eeuw. Handel, wetenschap en schilderkunst bloeien.
Extra aandacht wordt besteed aan het werk van Adriaen van der Werff
en aan zijn bijzonder schaakstuk in het Rijksmuseum in Amsterdam.

In 1616 verschijnt het omvangrijke leerboek Das Schach – oder König – spiel.
Het Selenusspel ontleent hieraan zijn naam. In het boek wordt ook het dorp
Ströbeck genoemd. Al generaties lang spelen alle bewoners van het dorp
verplicht schaak. Als tegenprestatie betalen zij geen belasting.


18de eeuw

Aan het begin van deze eeuw is Café de la Régence in Parijs het middelpunt
van het schaakgebeuren in Europa. In Dieppe ontwikkelt zich een enorme
ivoorsnijwerk industrie die onder anderen topkwaliteit schaakspellen produceert.
Aan het einde van de eeuw wordt Londen het nieuwe schaakcentrum. Hier
worden schaakspellen geproduceerd door Calvert en ontstaat het Barleycorn-
en het George Washington speltype. Met de vondst van porselein verschijnen
de porseleinen schaakspellen van Meißen en Wedgwood.
In heel Europa verbijstert ‘de Turk’ met zijn optreden de toeschouwers. ‘De Turk’
is ’s werelds eerste schaakautomaat.
In 1792 verschijnt te Kampen het eerste door een Hollander, Philips Julius Graaf
van Zuylen van Nijevelt, geschreven schaakboek. In het vervolg van deze eeuw
worden een aantal zeer bijzondere en zeldzame Nederlandse schaakspellen
gepresenteerd.


19de eeuw

De komst van het Staunton spel, geproduceerd door John Jaques in Londen,
heeft een wezenlijke invloed op de verdere ontwikkeling van de schaakstukken.
In de 19de eeuw worden schaakspellen uit China en India in Europa zeer
populair, zo ook in Nederland. Veelvuldig worden deze spellen in opdracht van
Europese fabrikanten in deze landen gemaakt. Napoleon of George III zijn de
witte koning in deze spellen.
Een aantal van deze bijzondere Aziatische spellen zijn te zien en te bewonderen
in Nederlandse musea.


20ste eeuw

In het begin van deze eeuw beïnvloeden diverse kunststromingen de vormen van
de schaakfiguren.
Twee wereldoorlogen vormen opnieuw het thema voor verschillende schaakspellen.
Een heel bijzonder spel uit die tijd is sinds kort te zien in het Max Euwe centrum.
Dat het schaakspel ook in de 20ste eeuw nog een actuele inspiratiebron blijkt te
zijn voor Nederlandse en buitenlandse kunstenaars wordt in het hoofdstuk van
deze eeuw overduidelijk aangetoond. Zeven Nederlandse kunstenaressen en


Aan het boek is een CD toegevoegd. Deze CD bevat achtergrondinformatie en
tientallen, voornamelijk detailopnamen van de schaakfiguren. Voorts bevat de CD
directe verbindingen met belangrijke internetsites.

cd